Cục diện địa chính trị và năng lượng toàn cầu vừa trải qua một bước ngoặt lịch sử chấn động ngay trong sáng đầu tuần ngày thứ Hai (15/06). Chính phủ Mỹ và Iran đồng loạt xác nhận hai bên đã đạt được một thỏa thuận khung sơ bộ nhằm chấm dứt hoàn toàn cuộc chiến tranh khốc liệt kéo dài gần bốn tháng qua, đồng thời dỡ bỏ các lệnh phong tỏa hàng hải để chính thức mở cửa lại eo biển Hormuz – huyết mạch kinh tế của toàn thế giới.
“Thỏa thuận với Cộng hòa Hồi giáo Iran hiện đã hoàn tất,” Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố đầy hào hứng trên nền tảng Truth Social cá nhân vào sáng sớm hôm nay. Thông điệp của người đứng đầu Nhà Trắng được phát đi ngay sau khi Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif – đại diện quốc gia đóng vai trò trung gian hòa giải cốt lõi – đưa ra thông báo chính thức về việc các bên đã tìm được tiếng nói chung sau chuỗi ngày đàm phán nghẹt thở. Theo lộ trình, một bản ghi nhớ lịch sử sẽ được đại diện hai bên ký kết chính thức vào thứ Sáu tuần này tại Thụy Sĩ.
Dù các điều khoản chi tiết chưa được công bố toàn bộ, Thủ tướng Pakistan Sharif tiết lộ thỏa thuận mang tính ràng buộc cao này yêu cầu các bên phải chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn mọi hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả chiến trường băng giá tại Lebanon – nơi vốn là điểm nghẽn khiến các cuộc thương lượng trước đó liên tục đổ vỡ do các đòn ăn miếng trả miếng không ngừng giữa Israel và Hezbollah.
Ban thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran cũng ra tuyên bố xác nhận lệnh ngừng bắn toàn diện sẽ chính thức có hiệu lực bắt đầu từ tối thứ Hai. Phía Israel hiện chưa đưa ra phản ứng ngay lập tức và khẳng định họ không trực tiếp tham gia vào tiến trình đàm phán song phương này.
Yếu tố giải tỏa cơn khát cho nền kinh tế toàn cầu chính là cam kết thông thương trở lại. Tổng thống Trump khẳng định eo biển Hormuz – tuyến đường trung chuyển 20% sản lượng năng lượng toàn cầu bị Iran phong tỏa nhiều tháng qua – sẽ chính thức tái mở cửa vào thứ Sáu này, đồng thời lệnh cho quân đội Mỹ chấm dứt việc phong tỏa các cảng biển của Iran. “Các tàu thuyền trên thế giới, hãy khởi động động cơ. Hãy để dầu chảy!”, ông Trump viết.
Phản ứng trước thông tin mang tính bước ngoặt này, thị trường tài chính toàn cầu lập tức chứng kiến một đợt điều chỉnh dữ dội. Giá dầu thô thế giới quay đầu lao dốc không phanh khi dầu Brent giao kỳ hạn bốc hơi tới 4% trong phiên giao dịch đầu ngày, trong khi giá dầu thô ngọt nhẹ WTI của Mỹ sụt giảm sâu hơn với mức mất mát hơn 4,6%. Ngược lại, các chỉ số chứng khoán châu Á đồng loạt tăng trưởng bùng nổ khi nỗi lo sợ về một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn diện tạm thời được tháo gỡ.
Mặc dù đạt được thành công trong việc hạ nhiệt chiến sự, chính quyền Tổng thống Trump đang phải đối mặt với những làn sóng chỉ trích gay gắt từ phe đối lập. Cựu phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ dưới thời chính quyền Biden, ông Matthew Miller, thẳng thắn nhận định rằng ông Trump đã phải đưa ra những nhượng bộ quá lớn chỉ để đưa hiện trạng trở lại mốc ban đầu trước khi phát động chiến tranh, trong khi chương trình hạt nhân của Iran vẫn là một ẩn số.
Ông Miller cảnh báo, tiền lệ này vô hình trung cho thế giới thấy Iran có thể bắt giữ nền kinh tế toàn cầu làm con tin để đổi lấy các lợi ích chiến lược từ Mỹ. Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi cho biết, số phận của chương trình hạt nhân cùng việc dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt kinh tế đối với Tehran sẽ tiếp tục được đưa lên bàn cân trong một cuộc đàm phán toàn diện hơn kéo dài 60 ngày sắp tới.
Cuộc chiến đẫm máu bắt đầu từ ngày 28/02 do lực lượng Mỹ và Israel phát động dội bom vào Iran đã cướp đi sinh mạng của hàng nghìn người, chủ yếu tại Iran và Lebanon, đồng thời biến mặt trận năng lượng thành gánh nặng chính trị đè nặng lên vai ông Trump trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 khi người dân Mỹ phẫn nộ trước giá xăng leo thang.
Tại Quốc hội Mỹ, áp lực từ phe diều hâu vẫn rất lớn. Thượng nghị sĩ đảng Cộng hòa Lindsey Graham dù lên tiếng ca ngợi thỏa thuận nhưng tuyên bố sẽ giám sát chặt chẽ các bước đi tiếp theo, nhắc nhở rằng bất kỳ thỏa thuận hạt nhân nào với Tehran cũng bắt buộc phải trình lên Quốc hội Mỹ xem xét và bỏ phiếu theo đúng luật định.
Hồ sơ hạt nhân Iran hứa hẹn sẽ là một chiến trường ngoại giao cam go khác. Sau khi ông Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 trong nhiệm kỳ đầu tiên, Iran đã đáp trả bằng cách tăng cường làm giàu uranium, tích lũy hơn 400 kg vật liệu có độ tinh khiết gần đạt tiêu chuẩn chế tạo bom nguyên tử. Việc xử lý khối lượng uranium nguy hiểm này chắc chắn sẽ là điểm mấu chốt quyết định sự thành bại của nền hòa bình Trung Đông trong giai đoạn 60 ngày thử thách tiếp theo.
